DağınıkFrig topluluklarını siyasal bir birlik altına toplamayı başaran bu kral ve yaşadığı dönemin siyasal olaylarıyla ilgili bilgilerimiz yok denecek kadar azdır. Tarihçi Arianos’a göre Gordias Thelmessos ’lu (Fethiye) bir kadınla evlenmiş ve Midas adını verdiği bir oğlu olmuştur. Budönem dünyada siyasi ve ekonomik istikrarsızlıklar dönemidir. Bunun öncesinde 1914- 1918 yılları arası yaşanan 1. iklim, yer şekilleri, gelişmişlik durumu ve kültürel özellikleri yönünden farklı özelliklerine göre; yetiştirdikleri ürünler, toprağa bağımlılık durumları, sanayileşme durumlarına göre geçim ProfDr. Saadettin Yağmur Gömeç, Türk Kültürünün Ana Hatları, 4. Baskı, Ankara 2018. 2. Hafta: Orta Asya Türk Tarihi'nin Kaynakları. Tarihin yazılmasına aracı olan unsurlara kaynak diyoruz. Bunlar yazılı belgeler, sözlü edebiyat türleri ve arkeolojik Bukültür çevresinde insanlar keçe çadırlarda yaşayıp, tekerlekli arabalar kullanıyorlardı. Minusinsk ve Abakan bölgesinden Altaylara uzanan bölgede Tagar kültürü olarak bilinen ve M.Ö.700'e tarihten buluntularda demir işçiliğinin nadir örnekleri yer almaktaydı. KaraçayÇerkes Cumhuriyeti bol miktarda iktisadi kaynaklara sahiptir. Kömür, bakır, mermer, çinko vs. çıkarılmaktadır. Sanayi esas itibariyle Çerkesk şehrindedir. Sanayinin % 65'i buradadır. Başlıca sanayi sahaları petro-kimyadır. Gıda maddeleri ve makine üretiminin yanısıra tekstil tqW9qF. Bu yazımızda, sizlere Hunların Siyasi Sosyal ve Ekonomik Yaşamları Hakkında Bilgi Kısaca bu konu hakkında bilgiler vereceğiz. Eski dönemlerde Orta Asya coğrafyasının farklı bölümlerinde, pek çok Türk kabilesi yaşamaktaydı. Tarihteki en büyük düzenli devletlerden bir tanesi olan Hun Devleti, bu Türk kabilelerini tek bir çatı altında toplamayı başararak Türk tarihinde önemli bir iz bırakmıştır. Hun Devleti’nde hükümdara, hükmetme gücünün tanrı tarafından verildiğine inanılırdı ve bu hak, babadan oğula geçerdi. Devlet, hükümdarın malı sayılırdı. Bu dönemde askeri alanda kurulan onluk sistem, günümüzde halen daha işlevsel şekilde kullanılmaktadır. Geçimlerini büyük ölçüde hayvancılık ve tarım ile sağlamışlardır. Ancak yine de ekonomik kazançlarının büyük kısmını, sahip oldukları savaşçı ruh sayesinde elde etmişlerdir. Ali Ahmetbeyoğlu*Orta Asya Türk devletlerinin ekonomileri başta olmak üzere; askeri, siyasi, sosyal, kültürel hayatlarında hüküm sürdükleri coğrafya belirleyici amillerden biri olmuştur. İslam Öncesi Türk Tarihi umumiyetle Orta Asya ve özellikle bu coğrafyanın büyük kısmını oluşturan, tarihin ilk devirlerinden beri Türklerin anavatanı olan Türkistan sahası üzerinde cereyan etmiştir. Orta Asya; Moğolistan ve Sibirya’nın güneyi, bugünkü Kazakistan ile Özbekistan, Türkmenistan, Tacikistan, Kırgızistan topraklarının büyük bölümünü, Afganistan’ın kuzeyini, hem Merv hem Herat’a bağlı İran Horasan’ını, Tibet, Doğu Türkistan ve Kansu’yu içine almaktadır[1]. Türkistan ise; batıda Ural Nehri ve Hazar Denizi, doğuda Altay dağları ve Çin hududu yani Doğu Türkistan veya Kaşgariya’nın doğu sınırları, güneyde İran ve Afganistan, kuzeyde Tubal ve Tomsk vilayetleri Sibirya arasındaki bölgeyi kapsamaktadır[2]. Bozkır olan ve yüksek dağlar, ovalar ile bol otlu yaylalardan oluşan bu coğrafyada[3] kurulan İslam öncesi Türk devletlerinin Hun, Göktürk, Uygur gibi büyük devletler ekonomisini iki kısımda ele alabiliriz. Birincisi, kendi kendine yetme esasına dayanan aile ekonomisi; ikincisi ise askeri güce bağlı devlet ekonomisidir. Bu iki unsurun birbirine bağlı açıklamasıyla aileden devlete kadar ülkenin gelir kaynaklarını, geçim vasıtalarını, üretim tarzlarını ortaya coğrafyasının ve hayat tarzlarının icabı Türk ekonomisinin temelini hayvancılık oluşturmuştur. Bunun yanında ganimet temini, vergiler, ziraat, avcılık, endüstri ve el sanatları ile ticaret de diğer iktisadi unsurlar arasında yer almıştır[4].Orta Asya’nın tabiat ve iklim şartlarının gereği olarak bütünüyle kendi kendine yeterli olma mecburiyeti üzerine kurulan aile ekonomisinde Türk insanı yiyecek, ev, giyim gibi ihtiyaçlarını kendi kaynaklarından sağlamıştır[5]. Bu geçim kaynaklarının en önemlisini hayvancılık teşkil etmiştir. Türklerin yetiştirdiği hayvanların başında ekonomik getirisi fazla olan at ve koyun ile bunların yanında deve, keçi, sığır sürüleri gelmiştir. Aynı zamanda sürülerin çokluğu toplum içerisinde zenginliğin ve gücün göstergesi olmuştur[6]. Kendi geçimini sağlamak, ihtiyaçlarını gidermek için Türk insanı beslediği hayvanları canlı olarak satmıştır. İhtiyaç fazlası olan hayvansal ürünler, etler, kendi imal ettiği et konserveler, deri, yün ve yünlü mamuller de sattıkları ve bu sayede ihtiyaçlarını giderdikleri ürünler arasında yer almıştır[7].Hayvancılık yanında avladıkları kürkleri kıymetli samur, sansar, kakım, kunduz, sincap, tilki, kaplan, pars, panter gibi hayvanlar da aile ekonomisi için ayrı bir kaynak kapısı olmuştur. Böylece en önemli servetleri olan atların ve koyunların etine dokunmayarak et ihtiyaçlarını gidermişler ve avladıkları bu hayvanların kürklerini işlenmiş veya işlenmemiş olarak satarak gelir elde etmişlerdir[8]. Türk insanı ürünlerini ülke içerisinde değiş-tokuş esasına göre satmıştır. İhtiyacı olan emtiayı ya çevresindekilerden ya da yılın değişik zamanlarında gelen tüccarlardan temin etmiştir[9].Fiziki-coğrafi engeller, yetersiz su miktarı, yetişme mevsimlerinin kısalığı, toprak meselesi ve çetin arazi gibi şartlar Türk yurtlarında tarıma pek müsaade etmemiştir[10]. Buna rağmen kışlaklarda, hayvancılık gereği yapılan göç güzergâhlarında ve ele geçirilen ülkelerdeki ekime müsait arazilerde kısmi de olsa ziraat yapılmıştır. Buğday, arpa, darı, çavdar ve at yemi olarak burçak ve yulaf ekilmiştir. Devlet özellikle ithalatta önemli yer tutan tarın ürünlerinin ekilip biçilmesini teşvik etmiştir. Türk toplumunda tali bir iş olan ziraat genellikle hayvancılıkla birlikte yürütülmüştür[11]. Asya Hunlarından beri Türk ülkelerinde ziraatın bilindiği anlaşılmıştır. Nitekim Çin kaynaklarında Hunların buğday ve darı ekip biçtiklerinden, bir Hun buğday cinsi ile Hun fasulyesinden ve şiddetli soğukların hüküm sürdüğü zamanlarda Hun ülkesinde ekinlerin olmadığından bahsedilmiştir[12]. Ayrıca 119 yılında Hun Tanhusu’na karşı yapılan harekâtta Çinliler Go-bi Çölünün kuzeyindeki Tien-yen Dağında Can-şın adlı bir Hun şehrini ele geçirmişler ve 100 bin insan ve 140 bin at mevcudu olan Çin ordusu, bu şehirdeki hububat ambarındaki erzakı kullanarak bir ay burada kalmışlardır. Geriye dönerken de, götüremeyecekleri hububatı yakmışlardır[13]. Göktürk Kağanı Kapkan 696 yılında Çin ile yaptığı anlaşmanın bir maddesinde, Çin’in Göktürklere 3000 ziraat aleti ile yaklaşık 1250 ton tohumluk darı vermesi hükmünü getirmiştir[14]. Yerleşik hayata geçilmesi ilk zirai faaliyetlerin daha da geliştiği Uygurlar hakkında da ünlü seyyah Wang Yen-te şu bilgileri vermiştir ˝ Chin-ling dağlarından çıkan nehir başşehrin Beşbalık bütün çevresini dolaşır, tarlaları ve meyve bahçelerini sular ve su değirmenlerini işletir. Bu yerde beş hububat yetişir”[15]. Bunların yanında Hunlar ve Göktürkler zamanında, kalma sulama kanallarına da tesadüf edilmiştir. Özellikle Göktürklerin kullandığı ve yüksek teknik bilgiye dayanan Tötü kanalının boyu 10 kilometreye yakın idi[16]. Bu kayıtlar Orta Asya Türk yurtlarında kendisine yetmese de azımsanmayacak ölçüde ziraat yapıldığının delilleri olmuştur. Eski Türk toplumunda çiftçi kesimine tarıgcı / tarıdacı adı verilmiş, ekilen tarlaya da tarıglag denilmiştir[17].Orta Asya Türk devletlerindeki üretim tarzları, sahip oldukları yeraltı ve yerüstü kaynakları, hayat şartları ve devletin en önemli gücü olan askerlikle alakalı ihtiyaçlar toplum içerisinde geçimlerini sağladıkları çeşitli mesleklerin doğmasına yol açmıştır. Altaylar bölgesinde demir; Tanrı dağlarında, Kaşgar-Kuçar havalisinde altın, gümüş, kurşun, kükürt madenleri bulunan Hun, Göktürk, Uygur devletlerinde başlıca meslekleri demircilik ve madencilik oluşturmuştur[18]. Bozkır Türk topluluklarında oldukça kalabalık olarak bulunan esnaf ve zanaatkârlar kollarına göre kılıç, kalkan, kargı, mızrak, ok temrenleri, insan ve atlar için zırhlar, tolgalar, at teçhizatı, eyer ve koşum takımları, kazanlar, ibrikler, kovalar, çadır ve otağlar, arabalar imal etmişlerdir. Ayrıca tabaklar, maşrapalar, ince bronz işlemeli tasvirlerle süslenerek yapılan kömür mangalları, heykeller, ok kutuları, kılıç kapsarları, kemer tokaları, katış uçları da yapmışlardır. Sanatkârlar imal ettikleri ve yaptıkları eşyaların bazılarını isteğe göre altın ve gümüşle kaplamış, değerli taşlarla süslemişlerdir[19]. Bu eşyalar kullananlar için güç, zenginlik göstergesi olmuştur. Bunların yanında halıcılar, kilimciler, keçeciler, debbağlar, çizmeciler, çorapçılar, börkçüler, dokumacılar, terziler, marangozlar ve tahta oymacıları da diğer meslekler arasında yer almıştır[20].Aile ekonomisi diye adlandırdığımız dâhili iktisadi faaliyetlerin yanında devlet ekonomisi veya harici ekonominin temeli devletlerarası ticaret olmuştur. Ayrıca ahaliden toplanan vergiler, mağlup ve tabii ülkelerden alınan vergiler, hediyeler ile ipek yolundan sağlanan kazanç, ganimetler, harplerde alınan esirler için ödenen kurtuluş fidyeleri, harp tazminatları Orta Asya bozkır Türk devletlerinin diğer gelir kaynaklarını oluşturmuştur[21]. Bunların yanında yağma ve askeri yardımları da hesaba katmak gerekmektedir. Nitekim Asya Hun Devleti’nin kurucusu olan Tuman daha devletin kuruluşunda hayat tarzları için önemli olan Ordos bölgesini kaybeden ve ekonomik zorluk içine düşen toplulukları idaresi altına alarak uygun otlaklar bulmak için Çin’e saldırmıştır. Tu-man’ın liderliğindeki bu guruplar sınır bölgesini yağma etmişler, halkı haraca bağlamışlar ve taşınması mümkün olan kıymetli şeyleri yanında götürmüşlerdir[22]. Ayrıca Çin İmparatoru Kao-tsu 622 yılında Göktürklerin sınırlarına saldırıda bulunmaları üzerine Kağan’a bir elçi göndererek şu isteklerde bulunmuştur “ Sayı bakımından Çin İmparatorluğu Göktürk Kağanlığı ile aynı değildir. Gök-türkler Çin topraklarını ele geçirse bile buralarda yaşayamazlar. Üstelik elde ettiğiniz ganimetlerin hepsi milletinizin eline geçti. Size ne kaldı? Siz en iyisi ordunuzla birlikte geri dönün ve Tang İmparatorluğu’ndan gelen altın paralar ve ipekli kumaşların hepsi sizin cebinize girsin”[23]. Göktürkler İmparator’un bu teklifini kabul etmişlerdir. 765 yılında Çinliler Uygurların yardımı ile Tibet isyanlarını bastırmışlardır. Bundan sonra Uygurlar başkente İmparator ile görüşmeye gelmişlerdir. İmparator Uygurlara ziyafet vermiş ve yüz bin parça ipek hediye etmiştir. Bunun üzerine Uygurlar ülkelerine geri dönmüşlerdir[24]. 780’li yıllarda Uygurlar ilk defa Çin’in batı başkentini işgal edip yağmalamak istemişlerdir. Çinliler Uygurları durdurmuşlarsa da, Uygurlar doğu başkentini işgal edip şehri üç gün boyunca yağmalamışlar ve sayması mümkün olmayacak kadar mal ele geçirmişlerdir. Çin İmparatoru Uygurlara çok fazla ipek vererek bu yağmayı durdurabilmiştir. Nitekim Çin kaynakları Uygur yağmalarının tek gayesinin ipek elde etmek olduğunu kaydetmişlerdir[25].Türk devletleri ülke içerisinde kendi ahalisinden gücü oranında ve uğraş alanına göre vergi toplamıştır. Bu vergiler hanelerden aldığı alındığı gibi devleti oluşturan önemli unsurlardan her bir boydan boy mensuplarının durumuna göre toplu olarak da alınmıştır. Boy beyleri de ailelerden bunu tahsil etmişlerdir. Mağlup edilen veya tabiat altına alınan memleketlerden vergiler, o memleketin zenginliğine ve üretim tarzına uygun olarak kıymetli maden, madeni para veya ayni olarak alınmıştır[26].Türk devletlerinin devletlerarası münasebette verdiği ve aldığı hediyeler ekonomik olarak ehemmiyet arz etmiştir. Bu cümleden olarak coğrafi ve tarihi bakımdan daha sık münasebette bulunulan Çin farklı bir konumda olmuştur. Çin, Türk askerlerinin akın ve yağmalarından emin olabilmek için sık sık değerli hediyeler gönderme yoluna başvurmuştur. Verilen bu hediyeler Çin tarafından nasıl adlandırılmış olursa olsun, Türk devletlerinin güçlü zamanlarında Türkler tarafından haraç olarak kabul edilmiş, dağılma ve zayıf anlarda ise Çin’e bağlılık göstergesi görülmüştür[27]. Türkler güçlü olduklarında Çinlilere sembolik manada hediyeler gönderirken, Çinliler ise onun kat kat fazlasının takdim etmişlerdir. Türk Hakanına, hükümdar ailesine ve devlet ileri gelenlerine gelen hediyeler biriktikçe oldukça fazla ekonomik değere ulaşmıştır. Mesela 177 yılında Çin İmparatoru dostluğunu kazanmak için Hun HükümdarıTanhu Mo-tun’a saf ipekten yapılmış kıymetli bir elbise sunmuştur. Bunun yanında işlemeli pamuksuz uzun entari; karışık renkli, nakışlı, pamuksuz bir ipek biniş takımı; bir tarak, altın kakmalı kemer, altın kemer tokası, on parça işlemeli ipek, otuz parça çeşitli renklerde nakışlı ipek, kırk parça alı renkte ağır ipek kumaş, kırk parça yeşil ipek kumaş Mo-tun’la birlikte devlet ileri gelenlerine gönderilmiştir[28]. Ayrıca Çinliler Güney Hunlarının başında bulunan Ho-Han-ye’yi Çin başkentine gelişinde törenle karşılayarak dönüşte kendisine 20 hu altın, para, 77 elbise, çeşitli ipekli mamul ve hu pirinç hediye edilmiştir. Ertesi sene Ho-Han-ye tekrar Çin’e geldiğinde de, daha da artan miktarda 110 elbise, ipekli mamul, hu ipek verilmiştir[29]. Hunlar bu armağanların sürekli olmasını istemişler ve gönderilmediğinde Çin sınırlarına ordu sevk ederek hediyelerin değerince vergi almışlardır[30].Türk devletleri Çin başta olmak üzere Bizans, İran, Hindistan ile ticari alışverişte bulunmuşlardır. Ayrıca bozkır coğrafyasının batısında bulunan topluluklara da mal satmışlardır. Hun, Göktürk, Uygur devletlerinin milletlerarası ticaretteki tutum ve rolleri aynı zamanda askeri hareketleri ile dış politikalarında belirleyici olmuştur[31]. Çin gibi büyük ülkeleri fethetmekten çok askeri güçleri sayesinde kontrol altında tutmak ve iktisadi ihtiyaçlarını temin etmek gayesini gütmüşlerdir. Orduyla durdurulamayan Türkler büyük ekonomik imkânlarla durdurulabilmişlerdir. Savaşların başlamasının veya sona ermesinin temelinde genelde iktisadi menfaat veya iktisadi mecburiyet Hunlarından beri milletlerarası ticari arenada söz sahibi olan Türklerin en önemli ihraç malı at olmuştur. Bunun yanında koyun, et, konserve, yün, yağ, bal, yünlü kumaş, ipekli elbise, zamk, misk, boynuz, kılıç, zırh, kalkan, topuz, eyer, ham veya mamul madenler, demir, tilki, samur, sincap, sansar, kakum, kunduz, kaplan gibi av hayvanlarının kürkleri de ihraç edilmiştir. Dış ülkelerden ise ipek başta olmak üzere hububat, pirinç, ipekli kumaş, özellikle devlet ileri gelenlerinin altın, gümüş, ipekli işlemeler, cam ve gümüş mamulleri gibi kullandığı çeşitli lüks süs eşyaları ile yerleşik toplumların imal ettikleri bozkır Türklerinin ihtiyacı olan ürünler ithal edilmiştir[32]. Türk devletlerinin dış alım ve satımlarında baş mevkii Çin işgal etmiştir. Nitekim daha 198 yılında Hun Tanhu’su Mo-tun ile Çin İmparatoru arasında imzalanan anlaşmanın bir maddesi ticaretle alakalıydı ve buna göre Çin’in Hunlara her yıl belirli miktarda ipek, şarap, pirinç ve diğer yiyecek maddeleri vermesi kararlaştırılmıştı[33].İki ülke arasındaki alışverişte en önemli mal ise at ve ipek olmuştur. Ayrıca iki devlet arasında verilen hediyeler de önemli bir kıymet ifade etmiştir. Hun devletinin kurulup güçlenmeye başladığı dönemden itibaren Çinliler hem at ihtiyaçlarını karşılamak hem de Türk akınlarının durdurmak için Türklerden at almış karşılığında ipek bazen de altın vermiştir[34]. Nitekim 584 yılında Göktürk Kağanı Sha-po Çin sarayına mektup yazarak koyun ve atlarla ipek değiştirilmesini istemiş, bunun üzerine bin at Çin tarafından satın alınmıştır[35].773 yılında Uygurlar at-ipek ticareti için 10 bin atı Çin’e getirmişlerdir. 790 senesinde İmparator, Uygur elçisi tarafından getirilen atların bedeli olarak elçiye 300 bin top ipek yılında başka bir Uygur sefirine atların bedeli olarak 70 bin top ipek, 829’da da 500 bin top ipek ödenmiştir[36]Türk devletleri ile Çin arasında karşılıklı gidip gelen elçilik heyetleri ve kervanlar eksik olmamıştır. Türk ekonomisinde Pazar hüviyetinde olan kervanlar önemli bir yer işgal etmiştir. Kervanlar genellikle Türk hükümdarının karargâhını yani orduyu takip etmişlerdir. Ordu bir yerde konakladığı zaman etrafında pazarlar kurulmuştur. İran ve Çin başta olmak üzere çeşitli memleketlerden Türk ülkesine birçok kervan gelmiştir. Kervanlar kimi zaman küçük kimi zaman büyük arabalardan oluşmuştur. Daha çok hayvan sürülerinin ticaretini yapan Türk tüccarlar da bu kervan ticaretine katılmışlardır. Bir kısım tüccarlar ise ferdi olarak arabaları ile gezerek ticaret yapmıştır. Değişik ürünlerin satıldığı bu kervanlardan Türkler ihtiyaçları olan malları temin etmişlerdir[37].Türklerle Çinliler arasındaki ticaret daha çok sınırda kurulan Pazaryerlerinde yapılmış ve ilk serbest ticaret pazarı Hunlar ile Çin arasında tesis edilmiştir[38]. Türk devletleri serbest ticaret için pazarların kurulmasına büyük önem vermişlerdir. Nitekim Göktürk Kağanı Tu-li 588 yılında Çin İmparatoru’na bir heyet göndererek 10 bin at,20 bin koyun,500 deve,500 sığır sunarak pazaryeri kurulmasını istemiştir[39]. Yine Göktürk Kağanı Bilge de 734 senesinde Çin’e bir elçi göndererek pazaryeri kurulmasını rica etmiş ve yapılan anlaşma neticesinde Ling-Chou’daki So-fang şehri ortak pazaryeri olarak ilan edilmiştir[40]. Çin sınırında ticaret yapmak için kurulan Pazaryerlerinin etrafı çitler, hendekler ile çevrili ve kapıları devlet kontrolü altında idi. pazarı kurulacağı gün sabah yedide Pazaryerine gidilirdi. Memurlar yabancılarla fiyatlarını tespit eder ve akabinde alışverişe başlardı[41]. Nitekim Göktürklerle Çinliler arasında Çin başkentindeki Pazaryerinde yapılan ticaret hakkında Çin kaynağı şu bilgiyi vermiştir “Göktürklerin elçileri başkentte ticaret yapmak için bir Pazaryeri kurduklarında eğitim bakanlığının konuk bölümü memuru malları kaydediyor ve bunları imparatora bildiriyordu. Malın ağırlığını tartmak için hazine bakanlığı bir yaver bu Pazaryerinde bulunuyordu, Yabancılarla ticarette olay çıkmasını önlemek için 50 alay askeri görevlendiriliyordu”[42]. Pazaryerlerindeki ticarette de at ve ipek esas malı oluşturmuştur. Genelde bir ata karşılık kırk top ipek alınmıştır[43]. Buna dair Çin kaynakları şu bilgileri vermiştir “Kangen yılınden sonra ara sıra Uygurlar ipek kumaşı ve atı değiştirmek için elçi gönderdi. at bir tane ipek kırk tane. Barbarlar hiç bıkmadan kumaş biz ise gereksiz atlar aldık. Hükümet çok zorlukla karşılaştı…”[44]. Bazı zamanlarda Çin’e satmak için çok fazla sayıda at getirilmiştir. Türklerin hareketinden korkan Çinliler devlet bütçesini zorlama pahasına çoğu işe yaramaz atları almak mecburiyetinde kalmışlardır. Çin gönderilen atları senelik altı binle sınırlamak istemiş ise de, buna muvaffak olamamıştır. Göktürkler buna karşı çıkarak savaş açmışlar, savaşı kazanmışlardır. Bu askeri güç ve başarı Çin’i korkutmuş, Göktürklerin isteklerini kabul etmek zorunda kalmışlardır[45]. Nitekim Gereksiz olarak fazla sayıda gönderilen ve ek vergiler koymaya yol açan Uygur atlarına dair Çin kaynakları şu bilgileri vermiştir “ Devam eden Ch’ien-yüen devrinde Uygurlar Çin’e hizmetlerinin menfaatlerini aldılar. Sık sık elçilerle ticaret atları gönderip ipekli aldılar. Umumiyetle her yıl gelip bir ata karşılık kırk parça ipekli istediler. Her gelişlerinde on binlerce at getiriyorlardı. Hun-lu-ssu da yerine gelecekleri bekleyen pek çok haberciler vardı. Göçebeler Uygurlar ipekli kazanıyor biz Çinliler lüzumsuz atlar alıyorduk. Saray buna çok kızıyordu. Atlar kalitesiz, zayıf, kullanışsız idi. imparator onlara cömertçe hediyeler verdi. Onlar tekrar on bin at ile başşehre geldiler. Fakat İmparator bu mevzuu tekrar halkın üzerine yüklemeğe tahammül edemedi. Kendisi onlar için yalnız ödedi”[46].Çin İmparatoru askeri ve ekonomik sebeplerden dolayı bazen çeşitli mamullerin ülke dışına ihracına yasak getirmiştir. Mesela Hunlar zamanında askeri zorunluluktan dolayı savaş aleti yapımında kullanılan demir, on yaşından küçük atlar ve kavisli yayların satışını yasaklamıştır[47].Türk devletleri için önemli kazanç unsurlarından birisi de ticaret güzergâhları olmuştur. İpek Yolu ve Kuzey Yolu olarak adlandırılan zaman zaman kontrol altında bulundurulanlar tarafından güzergâhları değiştirilse de esasta bu ticaret yolları şunlardır Birinci yol Kuzey Yolu Go-bi Çölü’nü geçtikten sonra Kumul Ha-mi’a varır ve oradan kuzeye yönelerek Barkul Pu-Lui Gölü’ne yaklaşır. Buradan dağları aşar ve bugünkü Balkaş Gölü yakınlarındaki Uygur kabilelerinin oturduğu bölgeden batıya doğru uzanarak Talas Nehri üzerindeki Talas Şehrine gelir. Yol buradan Sır-Derya Nehri’ni aşarak Bizans topraklarına ulaşır. İkinci yol Orta Yol’ olarak adlandırılan yoldur. Çin’den başlayarak Turfan, Kaşgar’dan geçerek Tanrı dağlarını takip ederek Kaşgar Şehri’nin batısında Terek Boğazını geçerek Fergane’ye ulaşır. Buradan Semerkand ve Buhara şehirlerine gider ve güney-batıya yönelerek Merv şehrinden geçer. Üçüncü yo ise Güney Yolu’dur ki bu yol da Hoten, Yarkent’den geçerek Pamir dağlarının yaylalarına ulaşır. Buradan da Bamian ve Gazne şehrinden sonra Hindistan’a ulaşır[48]. Büyük Türk devletlerinin kuruluşlarını tamamlayıp güçlendikten sonra en öncelikle hedeflerinden birisi İpek Yolu üzerinde kontrolü sağlamak olmuştur. Öyle ki, bu uğurda Çin, İran gibi büyük devletlerle savaşmaktan dahi kaçınmamıştır[49]. Zaten çevrelerindeki büyük devletlerle aralarındaki en önemli problem İpek Yoluna hâkimiyet meselesi olmuştur. Türk devletleri ticaret güzergâhlarına hâkim olduktan sonra, bunu devam ettirebilmek için her daim askeri olarak güçlü olmak mecburiyetinde yolunda sadece ipek ve ipekli kumaşlar sevk edilmemiştir. Batıdan Çin’e gelen malları yanında özellikle Çin’de üretilerek batıya gönderilen başka ürünler de vardı. Bunlar yada taşı, şarap, at, madeni eşya, porselen, ziynet eşyası ve değerli madenlerdi. Bu mamullerin içinde Çin porseleni önemli bir yer tutmaktaydı. Bu porselen kapların bir kısmı baharat, zencefil suyu ve eczacılıkla alakalı kıymetli maddeleri sevkinde kullanılmak üzere özel imal edilmişti[50].Doğu-batı, kuzey-güney ticaretinde toprakları aracı konumunda olan Türk devletleri gelip geçen kervanlardan Geçiş Vergisi’ almışlardır. Ayrıca hem hükümdar ailesi gözetimindeki kendi tüccarları hem de Soğdlu tüccarlar vasıtasıyla ticarete bir fiil katılmışlar ve özellikle Çin ipeğinin batıya satışından önemli karlar elde etmişlerdir. Kervanların ülkelerinden geçiş güvenliğini sağlamışlar, konaklama ihtiyaçları için kervansaraylar diyebileceğimiz yerler vücuda getirmişler, kervanlara at, deve gibi gerekli hayvanları temin etmişler, kervanda bulunanlara yeme içme gibi hizmetler vermişlerdir. Bunların karşılığında belirli ücret almışlardır. Bu ticaret kervanları Türk topraklarından direk geçtiği gibi bazen de ülke içerisinde taşıdıkları mallardan satıp üretilen ürünleri de almışlardır. Bu alışveriş de devlet tarafında vergiye tabii tutulmuştur. Bunların yanında hükümdar ailesi ve devlet ileri gelenleri özellikle Çin’den hediye haraç olarak alınan ve büyük yekûn tutan malları İpek Yolu vasıtasıyla batıya gönderip sattırmışlardır[51].Ticaret yolları siyası, kültürel, iktisadi ve askeri açılardan birçok değişmeye, gelişmeye yol açmıştır. Özellikle bu yollar üzerinde oluşmaya başlayan küçük yerleşim birimleri transit noktalar olmaktan çıkarak ticaret, sanayi ve kültürel merkezlere dönüşmüşlerdir. Nitekim Kuçar, Lou-lan, Kumul Hami, Turfan, Kaşgar, Fergana, Karaşehir, Dun-Huang, Yarkent gibi yerler gelişerek önemli şehirler olmuşlardır. Bu şehirler zamanla metalürji ürünleri, kıymetli mallar, ipekten yüne kadar çeşitli kumaşlar, halı ve kilim, seramik mamulleri üretiminde uzmanlaşmış merkezler haline gelmişler ve oldukça zenginleşmişlerdir[52]. Öyle ki 706 senesinde Arap işgali sırasında esir düşen bir kişi kurtuluş fidyesi olarak bir milyon dirhem değerinde olan beş bin parça ipek teklifinde bulunmuştur[53].Milletlerarası ticarette Türkler genellikle Soğdlu[54] tüccarları himayelerine alarak kullanmış iseler de, zamanla Hun, Göktürk, Uygur devletlerinde de tüccar grupları oluşmaya başlamıştır. Soğd ve Araplar gibi yabancı tüccarların Türk ülkesinde temsilcilikleri olduğu gibi,Türk tüccarları da yabancı memleketlerde temsilcilikler açmışlardır[55]. Ticarette umumiyetle mübadele usulü geçerli olmuştur. Bunlar yanında Hunlar zamanından beri Türkler parayı, madeni parayı bilmekte olup; Çin, İran, Bizans paraları kullanmışlardır. Gök-türkler, Türgişler, özellikle Uygurlar zamanında para da darp ettirmişlerdir. Alışverişte ödemeler mübadele haricinde hükümdarın resmi mührü ile damgalanmış kıymetli kumaş, ipek ve deri parçası belirli bir değer ifade eden, Türklerin kendi imal ettiği kıymetli kap kacaklar altın ve gümüş ile de yapılmıştır. Türkleri ticarette ödeme aracı olarak kullandıkları gümüşten yapılan ve şekil olarak diske benzeyen paralara Satir’ adı verilmiştir[56]. Türkler ticaretle uğraşanlara “Satıkçı”, ticaret için uzak yerlerden gelen kervanlara “arkış” demişlerdir[57]. Türk devletlerinde iktisadi ve mali işlerde Tudun denilen üst düzen devlet görevlileri meşgul olmuşlardır. Vergiler Tudunlara bağlı olarak Asya Hunlarında hususi memurlar, Gök Türklerde Amga’ veya İmga’, Uygurlarda ise Ağıcı’ denilen devlet hazinedarları tarafından toplanmıştır[58].Netice olarak, yapılan savaşlar, fetihler ve çıkılan seferlerde ekonomik amiller en az diğer etkenler kadar belirleyici olmuştur. Öyle ki, ekonomik güç ve imkanlar siyasi hakimiyeti, otoriteyi daha da sağlamlaştırmıştır. Bununla beraber aileden devlete kadar baş gösteren ekonomik zafiyet ve krizlerde siyasi çözülmeleri, iç savaşları ve yıkılışları birlikte getirmiştir. Bu sebeple Orta Asya Türk devletleri tarihinin daha iyi anlaşılabilmesi için siyasi ve askeri açılardan olduğu kadar, ekonomik yönden de incelenmesi bir zaruret olarak karşımıza çıkmaktadır.* Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü Öğretim Üyesi.[1] Roux, Orta Asya Tarih ve Uygarlık, İstanbul 1999, A. Yalçınkaya, Sömürgecilik-Panislamizm Işığında Türkistan 1856’dan günümüze, İstanbul 1997, Hayıt, “Türkistan Terimi Üzerine”, Türk Dünyası Araştırmaları, sayı 53, 1988, “Türkistan” , mad. , İA. , cilt 11, “Batı Türkistan Coğrafyasına Toplu Bakış”, Türk Kültürü, sayı 294, 1978, Türk Tarihinin Sosyolojisi, İstanbul 1974, “ Kadar Orta Asya Türk Devletleri’nin Çin’le Yaptığı Ticari Münasebetler”, Tarih Enstitüsü Dergisi, sayı 9, 1978, “Eski Türklerde Sosyo-Ekonomik Yapı Üzerine Bir Deneme”, Türk Dünyası Araştırmaları, sayı 7,1980, Asya Tarihinde Su Boyu Ovaları ve Bozkır Uygarlıkları, İstanbul 1979, Erken İç Asya Tarihi, çev. İstanbul 2002, vd. .[6] Eski Türklerde Sosyal ve Ekonomik Hayat, Türkler, cilt 3, Ankara 2002, Bilinmeyen İç Asya, Ankara 1986, Türk Kültürünün Temelleri, II, Ankara 2003, Özbilen, Erken Türk Devletlerinin ve Topluluklarının Ekonomik Hayatı Başlangıçtan 840’a kadar, Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, 2002, Liu Mau-Tsai, Çin Kaynaklarına Göre Doğu Türkleri, çev. İstanbul 2006, Türk Kültürü, İstanbul 2003, aynı eser, “Beşeriyet Tarihinde Devlet ve Hukuk Mefhumu ve Müesseselerin İnkişafında Türk Irkının Rolü”, II. TTKZ. , İstanbul 1943, vd. ; İslamiyetten Önce Türk Kültür Tarihi, Ankara 1984, Çin’in Şimal Komşuları, Ankara 1942, Tarihte Türklük, İst. 1971, İnner Asian Frontiers of China, John Hapkins University, 1941, , A Húnok Története Attila Nagykirály, Budapest 1943, 513.[13] aynı eser, aynı eser, Kadar Orta Asya Türk Devletlerinin Çin ile Ticaret İlişkileri, Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, 2000, aynı eser, Türk Milli Kültürü, İstanbul 1997, Makaleler ve İncelemeler, II, Ankara 1991, aynı eser, aynı eser, aynı eser, aynı eser, aynı eser, aynı eser, aynı eser, levha 6; aynı eser, Hun Sanatı, İstanbul 1972, “Hun Birliği ve Mao-Tun”, Kırım Dergisi, sayı 5,1993, Roux, aynı eser, Kağanlar ve Armağanlar, Türkler, cilt 3, Çin Tarihi, Ankara 1995, Büyük Hun İmparatorluğu Tarihi, I, Ankara 1981, aynı eser, aynı eser, “Uygur-Çin İktisadi Münasebetleri At-İpek Alışverişi 744-840”, Tarih Dergisi, sayı 34, 1984, Hisaji Tokuda, Uygur Kağanlığı Döneminde 744-840 Ticari Faaliyet ve Yıkılışa Etkileri, Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, 2003, aynı eser, Haraç sistemi Çinliler ile onların dışında kalan kavimlerle olan münasebetten ortaya çıkmış ve ilk defa Hunlara karşı ortaya konmuştur. Bu sistem Çinliler tarafından herhangi bir ülkeden gelen heyetlerin İmparatora sunduğu hediyeler için kullanılmıştır. Çinliler diğer ülkelerden gelen hediyeleri vergi-haraç’, kendi verdiklerini ise ihsan-bağış’ olarak da adlandırmışlardır haraç kelimesi bugün anladığımız zorla alınan paradan tamamen farklıdır. Mahiyeti bakımından bugünkü ticaret komisyonlarına ve delegasyonlarına tekabül etmektedir. Türkler ise kendi gönderdikleri hediyeleri kesinlikle vergi-haraç gibi algılamamışlardır. Hediyeleri özellikle ticari ilişkiler kurmak, kurulan ilişkileri devam ettirmek veya güçlü oldukları zamanda kat kat fazlasını almak için göndermişlerdir. Trade and Diplomacy on the China Coast, California1969, aynı eser, Çin’in Şimal Komşuları, Arıcanlı, “Tarihte Türk-Çin İlişkileri Hakkında Çin ve Türk Görüşleri” , Ed. Fak. Araş. Der. Ahmet Zeki Velidi Togan Özel Sayısı, 13/1, 1985, “Han Döneminde Hun-Çin Ekonomik İlişkileri 220”, Belleten, LI, sayı 200, 1987, aynı eser, aynı eser, aynı eser, Bizans ve İran Sasani devletleri ile olan ilişkiler büyük ölçüde İpek Yolunu kontrol etme meselesi çerçevesinde ceryan etmiş ve Türk ekonomisinde Çin kadar ehemmiyet arz etmemiştir. Batıda Göktürkler iler hemhudut olan Sasaniler, ipek yolu ile Hindistan ve Çin’i Bizans’a bağlayan yollar üzerinde üstünlük tesis etmişti. Bu sahiyede kendi ipek mamullerini Çin’den gelen ipek mamullerden korumaya çalışmışlardı. Hediyeler, yağmalar ve ticaret sayesinde elde ettikleri ipekleri Soğdlular başta olmak üzere tüccarlar vasıtasıyla batıda sattırmak ve ticaret yollarındaki kazançtan pay almak isteyen Göktürklerle; büyük kazanç kayıplarına uğrayan Bizaslılar Sasanilere karşı ittifak kurmuşlardı. Bu çerçevede karşılıklı elçilik heyetleri gidip gelmiş ve Bizans İmoaratoru İstanbul’da Soğdlu ve Türk tüccarlara ticaret merkezi kurma izni vermişti. Göktürkler ve Bizanslılar Sasanilere karşı hareket ederlerken, aralarında büyük çaplı olmasada ticaret başlamıştı. Özellikle Türk tüccarları Bizans’a işlenmiş, işlenmemiş olarak demir satmaya çalışmışlardı. Göktürk-Bizans ittifakı Sasanileri ikki yönden saldırıya bırakınca, Sasaniler Türklere yıllık altın vermek mecburiyetinde kalmışlardı. 579 yılına kadar bu haraci düzenli ödeyen Sasaniler, İstemi Yabgu’nun ölümünden sonra Türkşad’in miktari artırması ve savaş ilan etmesi üzerine Türklerle karşı karşıya gelmişler ve mağlup olmuşlardı. Kısa süre sonra Göktürk-Bizans ittifaki da bozulmuş, iki ülke arasında küçük çaplı savaş çıkmıştı. Zor durumda kalan Bizans yıllık vergi karşılığında Göktürklerle anlaşabilmişti. Prokopius, Bizans’ın Gizli Tarihi, çev. İstanbul 2001, Roma İmparatorluğunun Gerileyişi ve Çöküş Tarihi, V, çev. İstanbul 1995, Erdemir, VI. Yüzyıl Bizans Kaynaklarına Göre Göktürk-Bizans İlişkileri, İstanbul 2003, İpek Yolu ve Orta Asya Kültür Tarihi, çev. Kayseri 1997, Gök–Türkler, Ankara 1995, Çelik, IX ve X. Yüzyıllarda Bizans İmparatorluğunda Ticaret, Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayınlanmamış Yüksek Lisan Tezi, 2006, Bekin, İpek Yolu, Ankara 1981, Türk Kültürünün Temelleri, The Perilons Frontier, Cornwall 1950, Çin’in Şimal Komşuları, aynı eser, Gök-Türkler, aynı eser, aynı eser, aynı eser, Çin Tarihi, aynı eser, aynı eser, Türk Kültürü, aynı eser, İskit, Hun ve Göktürklerde Sosyal ve Ekonomik Hayat, Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, 2006, aynı eser, aynı eser, aynı eser, Liu Mau-Tsai, Doğu Türkleri, Liu Mau-Tsai, aynı eser, Hisaji Takuda, aynı eser, Liu Mau-Tsai, aynı eser, Hisaji Takuda, aynı eser, “Trade and War Relations Between The Turks and China in the Second Half of The 6th Century”, Acta Orientalia, 21, 1968, aynı eser, aynı eser, “Trading Activites of The Turkic Peoples in China” , Central Asiatic Journal, 25, 1981, aynı eser, aynı eser, İpek Yolu ve Orta Asya Kültür Tarihi, “Çin İle Batı Arasındaki İpek Yolları 8. yüzyıla kadar” , Edebiyat Fakültesi Dergisi, 2/1, 1984, Orta Asya’nın Önemli Ticari ve Askeri Yolları, Ankara 1973.[49] İpek Yolu, Ankara 1981, İpek Yolu, çev. İstanbul 2000, Yakın Doğu Ticaret Tarihi, I, çev. Ankara 1975, aynı eser, The Silk Road, London 1966, Bozkır İmparatorluğu, çev. İstanbul 1993, Kuşan ve Ak Hunlar Tarihi, Ankara 1973, aynı eser, aynı eser, aynı eser, aynı eser, Göktürk Sanatı, Türkler, cilt 4, Ankara 2002; aynı eser, İpek Yolu, Umumi Türk Tarihine Giriş, İstanbul 1981, Asya’nın Avrupa’ya Öğrettiği, çev. Eliçin, İstanbul 1998, İpek Yolu ve İnsanlık Tarihindeki Önemi, Türkler, cilt 3, İranî bir kavim olan ve Amu-Derya ile Sır-Derya arasında yaşayan Soğdlular ticari faaliyetleri ile temeyyüz etmişlerdi. Orta Asya İpek Yolundaki ticaret hemen hemen tekellerinde idi ve İpek Yolu güzergahında koloniler meydana getirmişlerdi. Göktürk ve Uygur Devletlerinde Kağanlara müşavirlik yapacak kadar etkin rol oynamışlardı. Türk Devletlerinde ithalat ve ihracat genelde onların eliyle gerçekleştirilmişti. Bk. Orta Asya Türk Tarihi Hakkında Dersler, Ankara 1975, aynı eser, aynı eser, Üç Bin Yılı, 2003, Masao Mori, “Soğdluların Orta-Asya’daki Faaliyetleri”, Belleten, XLVII, 1983-84, “Sociolinguistic Notes on The Turcification of the Soğdians”, CAT, 35/1-2, 1991, aynı eser, Türk Kültür Tarihi, Zaman Türk Dili ve Kültürü Üzerine İncelemeler,İstanbul 2005,174-176; Gabain, “Köktürklerin Tarihine Kısa Bir Bakış” , AÜDTCED, II/5, 1944, VIII/3, 1950, “Doğu Göktürkleri Hakkında Vesikalar ve Notlar”, Belleten, XXI/ 81, 1957.,81-137[56] Eski Türklerde Sosyal ve Ekonomik Hayat, aynı eser, aynı eser, vd.; .Gabain, aynı eser, aynı eser, Özyetgin,aynı eser, vd.; Eski Türklerde Para Göktürklerde, Uygurlarda, Türgişlerde, İstanbul 2006, Türgişlerden Büyük Uygurlara Türk Kağanlıklarının Para Birimleri, Türkler, 3, ,aynı eser, aynı eser, aynı eser, Eski Türk Devletlerinde İdari-Askeri Unvan ve Terimler, İstanbul 1988, “Uygurlardaki Vergilere Ait Bazı Düşünceler” , II. TTKZ, Türk Gümrük Tarihi, I, Ankara 1990, vd.. ilk Türk İslam devletlerinde yazılmış eserlerden ders kitabından öğrendiklerinize göre Türklerin siyasi sosyal ve ekonomik özelliklerine ilişkin neler söyleyebilirsiniz? İlk Türk İslam devletleri, ataları olan Orta Asya Türk devletlerinden siyasi ve kültürel olarak çok etkilenmişlerdir. Türklerin her zaman en belirgin özellikleri, savaşçı ve askeri özelliklerinin çok kuvvetli olmasıdır. Türkler her zaman inançlarına sahip çıkmışlar, inançları uğruna savaşmış ve mücadele etmişlerdir. Updated 15 Aralık 2015 at 1626 Uygur Devleti’nin coğrafi, siyasal, kültürel ve ekonomik özellikleri nelerdir?Uygur Devleti En eski Türk devletlerinden biri olan Uygurlar Kutluğ Kül Bilge Kağan tarafından 745 te kurulmuş,dahili karışıklıklar ,manihaizimin ,tesirleri ,Kırgızlar’ın istilası ile 840 ta da gelişmiş bir uygarlık kuran Uygurlar ,önceleri Kuzey Moğolistan’da İmparatorluğu yıkıldıktan sonra Göktürkler’in buyruğu altına sonra da onlara karşı ayaklanarak 740 ta bağımsız bir devlet Türk boylarını egemenlikleri altına alarak Çinliler le de ilişki ortalarında Tibetliler le Kırgızların saldırısına uğrayarak yıkılan Uygur Devleti ortadan kalkınca ,Uygurlar Batıya göç ederek 840 küçük,dağınık devletler bütün Uygurlar , Cengizhan zamanında Moğolların egemenlikleri altına son Uygur devleti de ortadan kalktı 1212.O zamandan beri bir daha bağımsız olamayan Uygurlar , bugün Çin’in kuzey batısında ,Çin egemenliği altında yaşamaktadırlar. Uygurlar Yenisey kaynakları,Çu-Talas havalisi ,İç Asya ve Kerulen’a kadar olan sahaya yayılmıştır. Uygurlar sanat,yapı,yönetim işlerinde ileri bir harfli bir alfabe dinine fikir adamları Arapça ve Hintçe den çeviriler kalan en önemli yapıt Yusuf Has Hacip’in “Kutadgu Bilig” mutlu olma bilgisi adlı eserdir. UYGUR DEVLETİ 745-840 Kurucusu Kutluk Bilge Kül Kağan’dır. Başkenti Karabalgasun’dur. HükümdarlarıKutluk Bilge Kül Kağan Moyen- Çor Kağan Bögü Kağan’ önceki Türk devletinin arasında ilk defa göçebe hayat tarzından yerleşik hayata geçerek tarım ve ticaret faaliyetleriyle uğraştılar. Türk tarihinde ilk defa şehir ve kasabalar kurarak, ilk Türk mimari eserlerini meydana getirdiler. Çinlilerle ilişkileri sonucunda kağıt ve matbaayı kullandılar. Kendine özgü Uygur Alfabesi’ni Sebebi839 yılında meydana gelen kıtlık, açlık, şiddetli soğuklar ve salgın hastalıklarla devletin zayıflaması devletin zayıflamasından yararlanan Kırgızların akınlarını arttırmaları 840 yılında Kırgızlar tarafından yıkıldılar. Devleti yıkılan Uygurların bir kısmı çeşitli yerlere göç ederek yerleştiler. Uygurlar, XII. Yüzyıl başlarında Moğolların egemenliğine girdiler.“ Uygurlar, Moğol egemenliğinde yaşarken Araplarla Çinliler arasında yapılan Talas Savaşı 751’ndan sonra Müslüman olmuşlardır.” “ kültür ve medeniyet yönünden Moğolları etkileyen Uygurlar, Moğollardan bir kısmının Türkleşmesini sağladılar. Devlet – Saray hayatı Çağın en ileri ve aydın ülkesi hukuki esaslara dayanan devlet tadı devleti vücuda ellerde yaşayan Türk kolonileri için koruyucu kanunlar idaresinin yürütülmesinde memurlar ,vekiller ve çeşitli mansuplar hayatını ,düzenli merasimleri tanzim ve saray halkının yakarıcı sefirleri karşılama vazifeleri de düşünüldü. Fikir Hayatı Yüksek saraylarında yerli yabancı tarihçiler ,alimler,şairler,sanatkarlar,nakkaşlar,mu*****inaslar himaye ders verdikleri ,kütüphaneler kurdukları Çin gezgincilerince şehzadesinin kopuz çaldığı ,manzum bir edebiyatın varlığıda unutulmamalıdır. Uygurlar dan beri yksek bir kültür gelişmesi geleneğini itibaren Orta-Asya Türk Moğol haklarının kültür terbiyesini üstlendiler. Son yarım asır içinde Uygur Hanlığı merkezi olan Hoço ve İdikut şehri harebelerinde yapılan kazılarda Budist,Manihey ve Hristiyan mabetlerinde çok sayıda malzeme elde Uygur dili ve edebiyatının azametini belirtmeye da dinlerden yapılan orjinal olmak üzere tabiata ,astronomiye ve edebiyat nevilerine ait tercüme vesikalar Orjinali elde olmayan ,Tübetçe’den çevrilen Uygur hükümdarlarından birinin çevre memleketlerden bilgi edinmek amacıyla gezen memurların bir seyahatnamesi de vardır. Çoğu malzemeler bu yüzden Uygur dil adını da İran,Hind ,Sağa ,Çin ,dillerinden kelimeler daha sonra mürebbi Uygurlar tarafından Moğolca’ya da Uygıurca’ya 1-Dini ve 2-Ticari münasebetler vasıtasıyla pek çok kelime girmiştir. Uygurların Alfabeleri Uygurlar muhtelif alfabeler alfabeleridir. Hind harleriyle Budizm dinine ait Türkçe metinler Avrupalı bilginler tarafından yılında bu hurufati terkle milli Soğa alfabesi Budist Uygurlarca sonra Mani dinin mensup olanlar Mani,Hristiyan Uygurlar da Süryani alfabesini kullandılar. Soğal alfabesini Türkler ilkin Kara Balgasun abidesinde abide 825-832 yılına kadar egemenlik süren Uygur halkının onuruna harfler önce Uygur hurufatı Müller ise Soğa alfabesi olduğunu ortaya harfleri Uygu harflerinin bir alfabesinin olgunlaşması da Uygur ticari hayatı etkili olmuştur. Soğa harfleri 22 alfabesine işaret de noktalama işareti olarak kullanılmıştır;belki Soğa alfabesinin kaynağı Arami harfleridir. Uygur Harfleri Menşei Arami >soğa>Uygur alfabesi olan bu hurufatı Uygurlar ,müstakil bir devlet olunca yarısında kullandıkları birkaçı dışında hepsi bitişik alfabesine göre Uygur Alfabesi daha az sedalı sese tekabül eden y nin dışında 18 işaret bulunur. Uygurca da ünlüler için üç işaret ;ünsüzler için 15 işaret kullanılmıştır. Uygur harflerine ilk temas eden KAşgarlı MAhmut olmuştur. EKONOMİK HAYAT Türklerin en önemli geçim kaynağı hayvancılıktır. At ve koyun, yetiştirilen önemli hayvanlardır. Atı tarihte evcilleştiren ilk toplum Türklerdir. Orta Asya'da belli merkezlerde ayrıca balıkçılık da ya­pılmıştır. Orta Asya Türkleri içerisinde Uygurlardan itibaren yerleşik yaşam başlamış ve tarımsal faaliyetler görülmüştür. Hayvansal gıda tüketimini terk eden Uygurlar, tarımı temel ekonomik uğraş olarak seç­mişlerdir. İpek Yolu, Türklerin yaşadığı bölgenin en önemli ekonomik kaynağıdır. Çin'den başlayarak, Orta Asya'yı geçen Anadolu'ya hatta Avrupa'ya ulaşan bu ticaret yolu, Türk-Çin savaşlarının da temel sebebidir. Bu yola hakim olan devletin zenginliğe kavuştuğu düşünülürse, verilen mücadeleler daha kolay anlaşılır. Göktürkler döneminde Çin sınırında ortak pazar şehirleri kurulmuş; canlı bir ticaret ortamı oluşturulmuştur. Bu dönemde Türkler daha çok hayvan ve hayvansal ürünler satmış, tarımsal gıdalar yaşama geçen Uygurlar döneminde tica­ret büyük gelişme göstermiştir. Daha çok tarımsal ürünlerin alınıp satıldığı bu dönemde Uygurlar, üzerinde kağanın mührü bulunan bez parçalarını para olarak kullanmışlardır. Bunlara kamdu adını vermişlerdir. ORDU Geniş bozkırların ortasında her an saldırıya açık, savunmasız bir coğrafyada yaşayan Türkler, mü­cadeleci ve savaşçı bir karakter kazanmışlardır. Türklerde askerlik bir meslek olarak görülmemiş­tir. Karşılaşılan saldırılarda kadın, erkek, çoluk, çocuk ayırdetmeden herkes düşmana karşı koy­muştur. Bu nedenle Türkler "ordu - millet" olarak nitelendirilmişlerdir. Atı evcilleştirmeleri sosyal yaşamda olduğu gibi askeri alanda da Türklere üstünlük kazandıracak­tır. Türkler hareketli ve güçlü yapılarını at ile pekiş­tirmişlerdir. Bu sayede etkili savaş taktikleri geliş­tirmişlerdir. ilk düzenli Türk ordusu Asya Hun hükümdarı Mete Han tarafından kurulmuştur. Bu yüzden günümüz­de Türk Silahlı Kuvvetleri'nin kuruluş yılı olarak, Mete Han'ın tahta çıktığı 209 yılı kabul edilir. Mete Han, orduyu onluk, yüzlük, binlik ve onbinlik birimlere ayırmıştır. Bu ayırım bugün hala kullanıl­maktadır. Bu birliklerin başında onbaşı, yüzbaşı, binbaşı gibi rütbelere sahip komutanlar bulunmak­tadır. Orta Asya Türklerinde, sivil hayatta çalışan herkes aynı zamanda asker sayılmıştır. Ama bugün askerlik görevi, 20 yaşını doldurmuş erkek­lere aittir. Ayrıca askerlik günümüzde bir meslek haline gelmiştir. Eski Türklerde orduda; kargı, ok, yay, kılıç ve kal­kan gibi silahlar kullanılırdı. Bugün bu silahların yerini ateşli silahlar aldı. DİN VE İNANIŞ İslamiyet öncesi Türk toplumlarındaki en yaygın din Gök-Tanrı inancı idi. Ahiret inancının da varol­duğu bu dine göre, yerin ve göğün yaratıcısı tek ve soyut bir güç kabul edilmiştir. Göçebe toplum­da tapınak yapımı görülmemiştir. Türklerde ölülere saygı duyulmuş; onlar için yas tutulmuş ve yuğ adı verilen törenler düzenlen­miştir. Ölüler kurgan adı verilen mezarlara gömül­müştür. Mezarın başına da, ölünün hayattayken öldürdüğü düşman sayısı kadar, balbal adı veri­len taşlar dikilmiştir. Ölünün mezara eşyalarıyla hatta atıyla beraber gömülmesi; Türkler'de ölüm­den sonraki yaşama yani ahiret hayatına inancın olduğunu gösterir. Uygurlar Maniheizm dinini benimsemişlerdir. Bu din Uygurların yaşam şeklini, hayvani gıdalar yemeyi ve savaşmayı yasaklamıştır. Bunun üzeri­ne Uygurlar tarımla uğraşmış, yerleşik hayata geçmiş; surlarla çevrilmiş şehirler kurmuşlardır. Uygurlarda mimari gelişmiştir. Tapınak yapımına da önem vermişlerdir. Ama savaşçılık özelliklerini kaybetmişlerdir. Benzer Yazılar

asya hunlarının coğrafi siyasal ekonomik ve kültürel özellikleri